Astygmatyzm (inaczej niezborność) jest wadą refrakcji polegającą na różnym załamywaniu promieni świetlnych przez dwie główne płaszczyzny łamiące rogówki, równikową i południkową. Wpadające do oka równoległe promienie nie ogniskują się w jednym punkcie, ani na siatkówce, ani przed siatkówką, ani poza nią, wytwarzając na osi optycznej szereg różnych obrazów. Zatem obserwowany punkt tworzy na siatkówce obraz niepunktowy, a oko z astygmatyzmem nie widzi dobrze z żadnej odległości.
Niezborność w 98 procentach ma charakter rogówkowy i związana jest z torycznością rogówki. Rzadko natomiast spotyka się niezborność pochodzenia soczewkowego, spowodowaną różną łamliwością krzywizn soczewki. Astygmatyzm soczewkowy różnego stopnia obserwuje się najczęściej w wadach wrodzonych soczewki – w soczewce małej i kulistej (microspherophakia), w której występuje zwykle zaburzenie akomodacji i krótkowzroczność oraz w stożku lub garbie kulistym przednim lub tylnym soczewki (lenticonus, lentiglobus anterior v. posterior), którym często towarzyszą inne wady rozwojowe gałki ocznej. Niekiedy do zmian refrakcji i pojawienia się astygmatyzmu soczewkowego dochodzi w przebiegu rozwijającej się zaćmy. Należy jednak pamiętać, że wielkość astygmatyzmu całkowitego jest wypadkową astygmatyzmu rogówkowego i soczewkowego, czego wynikiem mogą być następujące sytuacje:
- wzajemne wyrównanie niezborności rogówkowej i soczewkowej – brak astygmatyzmu;
- częściowe wyrównanie – całkowity astygmatyzm mniejszy od astygmatyzmu rogówkowego;
- astygmatyzm rogówkowy i soczewkowy sumują się całkowicie lub częściowo.
Rodzaje astygmatyzmu
Astygmatyzm dzieli się na:
1. Regularny
W astygmatyzmie regularnym można wyróżnić dwie główne osie prostopadłe względem siebie. Wyróżniamy m.in.:
Astygmatyzm prosty – moc optyczna w osi pionowej większa niż w poziomej. Najczęstszy rodzaj, często fizjologiczny do 0,5–0,75 dioptrii.
Astygmatyzm odwrotny – moc w osi poziomej większa niż w pionowej.
Astygmatyzm złożony – zarówno w jednej, jak i drugiej osi występuje krótkowzroczność lub nadwzroczność.
Astygmatyzm mieszany – jedna oś krótkowzroczna, druga nadwzroczna.
Astygmatyzm skośny – główne osie ustawione pod kątem innym niż 90–180°.
2. Nieregularny
Astygmatyzm nieregularny spowodowany jest niestandardową krzywizną rogówki – np. w:
stożku rogówki,
bliznach pourazowych lub pozapalnych,
zmianach zwyrodnieniowych lub rozrostowych rogówki.
Ocena astygmatyzmu
Istnieje kilka metod oceny astygmatyzmu. Najprostszym sposobem, pozwalającym na wykrycie astygmatyzmu i jakościowe określenie jego charakteru na podstawie kształtu obrazów uzyskanych na rogówce, jest użycie keratoskopu skonstruowanego przez portugalskiego okulistę A. Placido. Do oznaczenia ilościowego krzywizny przedniej rogówki, a tym samym jej siły łamiącej w dwóch głównych południkach służy oftalmometr. Inną metodą oceny refrakcji całego układu optycznego oka, w tym także astygmatyzmu, jest tak zwane komputerowe badanie wzroku przy użyciu autokeratorefraktometru.
Najdokładniejszym badaniem określającym szczegóły zewnętrznej powierzchni rogówki jest barwna, komputerowa videokeratografia. Polega ona na wykorzystaniu obrazu krążka Placido rzuconego na powierzchnię rogówki oraz analizie komputerowej otrzymanego obrazu.
Wyniki badania przedstawiane są w postaci:
- barwnej mapy rogówki;
- przekroju powierzchni rogówki wzdłuż wybranej osi;
- mapy cyfrowych wartości krzywizn rogówki.
Wykonanie komputerowej videokeratografii jest konieczne przed planowanym zabiegiem laserowej korekcji wad wzroku. Dokładna ocena astygmatyzmu ma istotne znaczenie dla właściwego doboru soczewek cylindrycznych i torycznych soczewek kontaktowych.
